Tôi đi tìm lại những bài hát ru 
(28/01/2011 )
  Ở Nghĩa Đô, người trông coi trẻ, đồng thời làm tất cả các công việc nhà như coi nhà, cám bã lợn gà, làm vườn rau, lo bữa cơm cho gia đình hàng ngày, còn giao dịch tiếp khách nữa. Do đó cháu bé có ngủ thì các công việc mới có điều kiện hoàn thành. Muốn cháu ngủ một là địu trên lưng, hai là cho nằm trong võng đưa nôi với lời ru nào đó, miễn là sao cho bé ngủ càng nhanh càng tốt. Hai vợ chồng nhà cạnh tôi có hai cách ru khác nhau. Ông ru cháu với tất cả những bài hát, đoạn hát không đâu ra đâu, đưa một câu bài đoàn kết ghép câu bài quốc ca, hành quân xa, hò kéo pháo, giải phóng Điện Biên, nghĩa là có lời liên kết ê a với nhau cho bé ngủ. Bà ru cũng các bài hát, rồi lời khắp then, lời hát yếu (phỏng theo, chẳng ra bài then cũng chẳng ra bài hát). Cháu nhỏ cứ nghịch ngợm, cứ vô tư, chờ lâu cháu không ngủ  bà to tiếng chửi lung tung, dọa nạt cháu cho đến lúc ngủ được để đấy, đi làm việc khác. Thấy cảnh ru cháu như hai vợ chồng nhà kia, đầu tiên nghe thấy buồn cười, sau nhiều lần mới nghĩ ra, trước đây các bà ru cháu nghe sao mà êm dịu, du dương đến thế? Tại sao các bà trẻ hiện nay không cất lên những lời ru cho bé như thế nữa? Tôi hồi tưởng lại, vào năm 1958, có một lần mẹ tôi trao cho một mẹt sắn, băm thành viên nhỏ, phơi khô cho gà ăn. Đang lúc làm việc, bà cất lời ru, đưa võng ru cháu trai mới đầy 9 tháng tuổi (cháu ấy bây giờ là ông ngoại của 4 cháu bé rồi), lời ru của bà sao mà êm, mà dịu, man mát, đưa cả miền quê, đưa cả cuộc đời vào trong đó. Đầu tiên tay tôi còn băm nhè nhẹ, sau buông hẳn dao để nghe, rồi giấc ngủ kéo đến theo lời ru và tôi ngủ ngồi gục đầu vào mẹt sắn lúc nào không biết. Khi đứa cháu trai ngủ rồi, bà buông võng đi ra, thấy tôi ngủ gật bên mẹt sắn, bà rút cây gắp thịt nướng trên bếp vụt bốn roi nhân đôi thành tám, tôi giật bắn người, chạy một mạch sang nhà ông chú lánh nạn. Chiều tối, bà lại đi đón tôi về, chẳng có một lời mắng mỏ, cũng không có lời động viên, từ đấy tôi cứ oán trách mình sao lại khờ dại đến thế. Thấy hiện nay các bà mẹ trẻ không hề đả động đến những lời ru ngọt ngào bằng tiếng Tày xưa, tôi đi gặp các cụ, có tiếng là bà ru thuở ấy.

Tôi đến nhà, vào tận bếp trong, nơi cụ Nguyễn Thị Teng ngồi sưởi lửa. Cụ Teng năm nay đã 89 tuổi, thấy người lạ vào hỏi thăm, cụ cố mở đôi mắt mù lòa ra nhìn rồi cất tiếng hỏi:

- Ông là người ở đâu mà lại cất công đến thăm già này?

- Cháu là con ông... gọi cụ bằng bá, thế bá không biết à? cụ lắc đầu, hai ngón tay chọc chọc vào lỗ tai.

- Già rồi, tai không nghe được tiếng nói nữa, chỉ thấy mồm người mấp máy không biết nói gì. Già người ta biết chết, mình chẳng biết chết, khổ lắm.

Cụ nói, tôi nghe được, còn tôi nói cụ lắc đầu, thế là tia hy vọng đầu tiên mất hẳn. Ngồi một lúc, nắn bóp chân tay cho cụ, tôi xin phép ra về.

Tôi tìm đến cụ Lương Thị Thoi. Cụ Thoi năm nay 86 tuổi, cũng là người có giọng ru con như tiếng ngoãng rừng già tháng tư. Tôi tự giới thiệu mình và nói lý do đến là muốn tìm lại tiếng ru xưa. Cụ bà vẫn còn tỉnh táo nhưng đứng không vững nữa, chân tay lúc nào cũng run như sốt rét lên cơn. Tôi hỏi, lời ru lúc bà ru con, ru cháu, bà thều thào:

- Ôi, bỏ lâu lắm rồi, bây giờ ai ru nữa mà nhớ, bà bỏ nó từ lúc ru đứa út, giờ nó đã lên ông pú Chải, cũng sắp lên chức chựa (cụ) rồi, bây giờ cổ bà như xơ mướp, cháu tìm làm gì?

Tôi cố phân giải cho bà biết là cố tìm lấy, chép lấy để các bà trẻ học ru cháu. Thấy tôi nói vậy bà như trẻ lại, đằng hắng vài hơi rồi lên giọng chậm chạp, chưa vào lời ru ngay, bà nói:

- Bà còn nhớ vài câu, cháu nghe sau đó đi tìm thêm ở một số bà.       

Theo lời bà giới thiệu là tám người, đến bây giờ ba người đã mất mà bà tưởng còn sống. Bà Thoi nghĩ mãi, nhắc đi nhắc lại đến mấy lần mà lâu lâu mới ru được một câu:

- Ơ ớ ơ ớ nón đắc ơ à nón đây ơ à ơ

Ơ ớ Đeng ơi, Đeng ới, Đeng ời

Tời cấn hẹt mè cá tời hẩư Đeng...

Bà dừng một lúc vừa để thở, vừa cố nhớ áng thơ ru ngày trước:

Cẩu bươn mè chĩa Đeng bưởng nả

Hả pi mè chĩa Đeng tếch lăng

Bưởng nả chĩa đa năng

Tếch lăng chĩa đa phải

Đa năng đa ta nái

Đa phải đa pú đẳm

Đa năng ta nái hâử tế lúc mì mèo

Đa phải pú đẳm hẩư lúc mí tua đăm...

Tạm dịch:

“Ngủ ngon con ngủ cho ngon

Bé ơi, bé ới, bé ời

Đời người làm mẹ suốt đời vì con

Chín tháng mẹ địu con đằng trước

Năm năm mẹ cõng con trên lưng

Đằng trước địu bằng da

Đằng sau địu bằng vải

Địu da là của ông bà ngoại

Địu vải là của ông bà nội

Địu da bà ngoại cho mẹ từ tấm bé

Địu vải bà nội cho lúc bé ra đời”.

Ru hết câu cụ gần như mất hơi. Tôi rất ái ngại, mình đi tìm lời ru cho bé mà làm cho cụ Thoi gần như tắt thở, ho hoắng lọc khọc kéo dài như muốn đứt. Thôi không làm khổ thân cụ nữa, tôi đành nói sang chuyện khác, rồi cảm ơn bà rút lui, khi tôi chào ra về, cụ còn cố nói với:

- Cháu thấy đấy, trí nhớ còn nữa đâu, còn đâu sức lưu lại làm mẹ, làm bà, nói mấy câu mệt muốn chết đi được, già nó tồi tàn thế đấy.

Từ mấy câu mở đầu của cụ Thoi, về nhà tôi cố nhớ lại những lời ru của mẹ tôi ru cháu, trí nhớ thoảng qua từ năm 58 được gần hai khổ. Sau đó, tôi lại tiếp tục tìm đến 5 cụ theo như cụ Thoi gợi. Gặp các cụ còn buồn hơn cụ Thoi, gần ngưỡng cụ Teng. Tiện đường tôi vào thăm bà chị gái ruột, cũng 84 tuổi. Thấy tôi đến giữa lúc buổi chiều, chị hỏi:

- Cậu đi đâu vào lúc giữa chiều nắng này, mặt mày như người lên rừng kéo gỗ không bằng.

- Em đi gặp cụ..., cụ...để tìm lời ru cho các cháu bé, lời ru mà trước đây mẹ vẫn thường ru cho mình lúc còn nhỏ, mẹ ru cháu khi mình đã lớn ấy, các cụ đều quên hết và không đủ sức nhớ lại nữa. Em đi tìm hơn mười ngày nay, vào nhà cụ Thoi được vài câu, để em đọc cho chị nghe.

- Ừ, cậu đọc chị mới nhớ ra, mẹ mình giỏi thật, nhiều bài lắm cậu nhỉ. Để chị thử nhớ lại xem, mấy ngày nữa cậu đến, có khi chị sẽ nhớ lại được vài câu cũng nên.

Sau một tuần, tôi đến nhà chị. Tôi vừa lên nhà, chị vội khoe ngay:

- Chị còn nhớ được mấy đoạn nhưng cơm xong chị sẽ đọc cho cậu nghe.

Thấy chị báo cho như thế, tôi bảo luôn:

- Chị bảo cháu nó mổ con vịt làm cơm tiếp ông cậu, trong lúc chờ đợi, chị nhớ được bao nhiêu, đọc hết cho em.

Tôi bảo cháu nó mổ vịt cốt kéo dài thời gian để chép cho hết phần lời ru mà chị nhớ lại, sau đấy sẽ đi tìm thêm, chọn lời cho phù hợp ghép vào thành bài. Cách làm ấy của tôi có hiệu quả, vì nếu cơm rượu vào, cậu cháu tâm đầu ý hợp có khi để mất thời cơ quý hiếm này. Khi cháu bưng mâm lên mời thì hai chị em cũng vừa ghi xong được hai bài ru truyền thống trong số hàng chục bài ru xưa.

Có được hai bài cơ bản và một số đoạn lượm lặt, bây giờ mới làm sao đến được với các bà mẹ trẻ. Đây là công việc rất khó, vì họ ngượng, họ không có cổ ru, chưa hiểu ý nghĩa của lời ru, có khi lại chuyển sang thể văn nghệ quần chúng, và tôi lại phải đi tìm nghệ nhân hát yếu. Tốp này, cho đến khi khôi phục được khá nhiều các mẩu hát yếu và họ cũng (cương) được lời yếu khi tiếp xúc, nhưng có lời của bài ru cổ họ đều chuyển sang làn điệu yếu, chứ làn điệu ru có người chưa được nghe, có người được nghe nhưng từ lúc còn nằm ngửa trên nôi. Thế mới thấy sự mất mát của làn điệu dân ca nhanh quá, nếu không nhanh tay tóm lấy có khi nó tuột mất. Muốn cho các nghệ nhân hát yếu này biết được làn điệu hát ru, tôi lại tổ chức một “lớp học” nho nhỏ, mời được hai chị đến “thăm” nhà chị gái tôi. Hôm ấy tôi mang theo một con gà thiến béo bự, một bình tông rượu ngon, bảo cháu trai tôi (lúc này tên là pò Huấn) làm cơm mở lớp học lời ru, đúng lời ru của bà mẹ mà tôi được “ăn roi” năm xưa. Cũng trong khi đợi bữa cơm, chị gái tôi mới cất tiếng ru đúng điệu, hai chị hát yếu bảo:“À, cúng không khó đâu nhỉ!”. Bà chị tôi ru cũng êm dịu, nhẹ nhàng đi vào từng tiếng, từng câu, làn điệu quyện lấy lời, im lặng nghe như thế thì giấc ngủ đến nhanh thật.

Ơ ớ ơ ơ ơ ớ ơ à ơ

Nón đắc ơ nón đây ơ à ơ à

Nón hẩư mè pây rầy au quà

Nón hẩư mè pây nà au luồm

Mè luồm bân tốc tẩư khăn nà

Mè pây xa căm đâư ná đảy ơ

Dú rướn lục hảy kin à ơi à.

Tạm dịch:

“Ngủ ngon con ngủ cho ngoan

Ngủ để mẹ lên nương lấy quà

Ngủ để mẹ lên nương lấy muỗm

Con muỗm bay xuống dưới bờ ruộng

Mẹ đi tìm khắp nơi không được

Ở nhà con nhỏ khóc đòi ăn”.

Cứ như thế kéo dài mãi theo bài ru, hai chị đến “dự lớp” nghe như nuốt lấy từng lời, từng câu. Chị tôi ru hết bài, hai chị mi mắt viền mọng nước. Tôi bảo cô San, một “học viên lớp học”:

- Cô thử ru xem có ăn nhịp không.

Cô San còn hơi rụt rè, sau lời động viên khích lệ, cô cất lời ru. Đầu tiên còn hơi ngượng, sau nhập cuộc cũng không kém chị tôi. Lúc đó pò Huấn xong mâm cơm, bưng lên, cả nhà vào mâm, vì đang lúc hứng ru, cho nên sau vài chén rượu lời ru thực sự đã vào lòng người, cả hai học trò và bà thầy cứ thế ru đối thoại cả hai bài khá thành thạo, đúng làn điệu.

Kể từ ngày ấy (mùa xuân năm 2006) đến nay, lác đác đã có những bà trẻ ru cháu, tự nhiên bằng những câu ru xưa, khá êm dịu. Tất nhiên chưa bằng giọng của mẹ tôi ngày xưa, nghệ nhân đã tặng cho tôi bốn đôi roi vào lưng ngày ấy.

 

Ma Thanh Sợi (Tạp chí Phansipang) 
 
CÁC TIN KHÁC
LIÊN KẾT WEBSITE
Hỗ trợ kỹ thuật

0203.821.518

Tạ Ngọc Khánh

0203.841.288

Vũ Quang Minh

Thống kê truy cập
Số người online: 644

Tổng số truy cập: 11.763.606