1. Tên Di tích

Di tích thắng cảnh Động Hàm Rồng

2. Loại hình Di tích

Di tích danh lam thắng cảnh

3. Quyết định công bố Di tích

Quyết định số 15/QĐBVHTTDL ngày 14/4/2003 của Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch).

4. Địa điểm và đường đi đến Di tích

Động Hàm Rồng cách trung tâm phường Lào Cai hơn 50km về phía Đông Bắc (theo quốc lộ 4D) và cách xã Mường Khương khoảng 2km. Nằm ngay dưới chân núi Hàm Rồng thôn Na Bủ, xã Mường Khương, tỉnh Lào Cai với tổng diện tích bảo vệ trên 300 ha.

6. Sơ lược lịch sử di tích

Nhìn từ xa, ngọn núi Hàm Rồng trông như một cái miệng khổng lồ đang ngước lên trời. Theo truyền thuyết và những câu chuyện dân gian kể lại, vào những ngày thời tiết thay đổi, nơi đây lại xuất hiện một con rồng to trú ngụ trong hang, vì vậy người dân đặt tên cho động này là động Hàm Rồng. Còn ngọn núi Hàm Rồng khi nhìn từ xa trông giống như cái miệng khổng lồ ngước lên trời. Tương truyền đó là đầu rồng hóa đá.

Cửa chính vào Động Hàm Rồng

Nhìn từ xa, những thôn bản của Mường Khương ẩn hiện giữa sắc xanh mênh mang của núi rừng nối tiếp nhau trùng điệp. Khi lại gần, khung cảnh dần mở ra như một bức họa sống động và đầy cuốn hút trước mắt du khách. Giữa thiên nhiên trong trẻo ấy là những nếp nhà sàn, nhà trệt nhỏ xinh nép mình bên sườn đồi, những mái trường thấp thoáng sau lùm cây, cùng cánh đồng lúa Tùng Lâu – Na Bủ rộng lớn, trải dài đến tận chân trời. Tất cả hòa quyện tạo nên một bức tranh yên bình mà rực rỡ, nổi bật trong đó là quần thể hang động Hàm Rồng – điểm du lịch nổi tiếng đã được công nhận là di tích Quốc gia.

Thôn bản của Mường Khương 

Để đến với quần thể hang động Hàm Rồng, du khách sẽ phải men theo dòng suối Tùng Lâu quanh năm uốn mình trên khe núi và tạo thành dòng thác “Pao Tủng” – một thắng cảnh tuyệt diệu của vùng đất Mường Khương với cửa chính vào động là đầu nguồn của dòng suối.  Cửa động Hàm Rồng với chiều rộng hơn 6m, vòm cao 5m nên việc vào tham quan rất thuận tiện, dễ dàng. Miệng hang rộng sâu hun hút với những nhũ đá mang nhiều hình thù kỳ thú, đa dạng, kích thích trí tưởng tượng của con người.

Quần thể hang động Hàm Rồng gồm có bốn hang chính: Lũng Pâu, Nắm Oọc, Mười Ngựa và khu hang động Cao Sơn. Trong đó, hai hang trung tâm thông liền nhau với tổng chiều dài khoảng 750m, tạo nên trục khám phá hấp dẫn nhất của toàn bộ quần thể. Bước vào hang chính, du khách sẽ bắt gặp những khối nhũ đá lởm chởm, sắc nhọn như hàm răng rồng. Vào mùa đông, hơi nước bốc lên từ lòng hang kết tụ thành màn sương mờ ảo, khiến không gian trở nên huyền bí như chốn thần thoại. Hai cửa hang có lối đi thông nhau, còn sâu bên trong là một đường ngầm rộng, kéo dài chừng 1,5km, xuyên qua lòng núi và dẫn ra cửa hang thứ ba – được ví như “tai rồng” nằm ở phía bên kia sườn núi. Không gian trong hang rộng lớn, có nơi vòm cao hơn 20m. Hệ thống nhũ đá trên trần và dưới nền hang phong phú, đa dạng về hình thù; đặc biệt, có những khối nhũ phát sáng rực rỡ khi ánh sáng mạnh chiếu vào. Từ cửa hang thứ ba, lối đi khá bằng phẳng, rộng rãi và kéo dài hàng trăm mét, thuận tiện cho việc tham quan.

Khối nhũ đá lởm chởm, sắc nhọn như hàm răng rồng

Vào mùa khô, bên trong hang vẫn có những mạch nước ngầm ẩn hiện từng đoạn. Đến mùa mưa, nước từ suối Mường Khương cuồn cuộn chảy vào cửa hang, rồi bất ngờ biến mất trong lòng núi trước khi tuôn ra ở cửa hang thứ tư, tạo thành thác Páo Tủng cao hàng trăm mét đầy ngoạn mục. Tương truyền rằng có thể xuyên qua tới cửa hang này, nhưng phải vượt qua những vũng nước sâu hun hút, tối đen như không thấy đáy, và hành trình ấy có thể kéo dài hàng giờ đồng hồ. Các cụm nhũ đá gần cửa hang thứ ba được người dân địa phương tôn kính, lập bàn thờ và gọi là “thần”. Vào dịp nông nhàn hay lễ tết, thanh niên nam nữ trong vùng thường tổ chức đi xuyên hang như một hoạt động văn hóa, trải nghiệm đầy hào hứng. Với vẻ đẹp độc đáo và kỳ thú ấy, hang Hàm Rồng đã được Nhà nước công nhận và xếp hạng Di tích Quốc gia, trở thành điểm đến hấp dẫn của vùng cao Mường Khương.

Khối nhũ đá Động Hàm Rồng

Các hang trong Động Hàm Rồng gắn với lịch sử như sau:

Hang Lũng Pâu và nằm sâu trong lòng dãy núi đá vôi sừng sững. Chính nơi này vào năm 1959 đã phát hiện ra trống đồng Pha Long (thuộc Hêgơ I) nổi tiếng, có niên đại cách đây gần 4.000 năm.

Hang Nắm Oọc với nhiều nhũ đá và những tượng bụt mang hình thù kỳ ảo, khơi gợi trí tưởng tượng phong phú của du khách. Không chỉ là thắng cảnh thiên nhiên, Hang Nắm Oọc còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi thường xuyên diễn ra các lễ hội dân gian đặc sắc của người Nùng và một số thôn, bản khác trong vùng. Những hoạt động văn hóa ấy đã góp phần làm phong phú thêm giá trị truyền thống, gắn kết cộng đồng và giữ gìn bản sắc dân tộc nơi miền sơn cước.

Hang Mười Ngựa hay còn gọi là hang Sừ Ma Tủng nơi đây từng là địa bàn hoạt động của bọn phỉ Châu Quang Lồ từng là tay sai khét tiếng của thực dân Pháp đã bị quân dân địa phương và các đơn vị bộ đội chủ lực tiêu diệt nhằm góp phần giải phóng khu Pha Long năm 1952.

Khu hang động Cao Sơn nằm ẩn mình trong lòng dãy núi đá vôi chập chùng cao chót vót. Bên trong hang có rất nhiều các hình thù đẹp mắt bằng đá, trông giống như những ô ruộng bậc thang và các nông cụ sản xuất, những chiếc bàn, ghế. Nơi đây không chỉ là chứng tích “phơi thây xác giặc” của quân dân địa phương đã từng chống bọn giặc phong kiến phương Bắc với huyền thoại “khe diệt Hán” đã in đậm trong tâm thức nhân dân mà còn là căn cứ hoạt động cách mạng chống Pháp, phỉ ở Mường Khương và là khu vực phòng thủ an ninh - quốc phòng bảo vệ vững chắc biên cương Tổ quốc thời kỳ đất nước đổi mới hiện nay.

Khối nhũ đá Động Hàm Rồng

Động Hàm Rồng không chỉ có giá trị to lớn về du lịch, địa chất và thẩm mỹ mà còn là nguồn cảm hứng sáng tạo nghệ thuật cho nhiều họa sĩ, nhiếp ảnh gia. Vẻ đẹp kỳ vĩ của núi đá, sự huyền ảo của hệ thống nhũ đá cùng không gian văn hóa đặc sắc nơi đây đã góp phần tạo nên những tác phẩm nghệ thuật giàu cảm xúc và đậm chất vùng cao. Đến với Động Hàm Rồng, du khách sẽ có một hành trình khám phá đầy thú vị, được thỏa mãn chiêm ngưỡng phong cảnh hữu tình của núi rừng, sông suối tự nhiên, khám phá vẻ nguyên sơ ẩn chứa trong quần thể hang động, đồng thời trải nghiệm những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào các dân tộc xã Mường Khương nói riêng và tỉnh Lào Cai nói chung. Tất cả đã làm nên sức hấp dẫn riêng có, góp phần khẳng định vị thế của Động Hàm Rồng như một điểm đến giàu giá trị và đầy tiềm năng phát triển bền vững.