CTTĐT – Đền Bảo Hà là một trong những di tích tâm linh nổi tiếng của vùng Tây Bắc, tọa lạc dưới chân núi Cấm, bên dòng sông Hồng thơ mộng, thuộc xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai, là điểm đến không thể bỏ qua tại tỉnh Lào Cai. Ngôi đền linh thiêng thờ Ông Hoàng Bảy – vị danh tướng thời Lê có công trấn giữ và bảo vệ biên cương phía Bắc của Tổ quốc. Trải qua hơn 200 năm lịch sử, đền lưu giữ nhiều câu chuyện huyền thoại, mang kiến trúc độc đáo và đậm đà bản sắc văn hóa dân gian. Hòa quyện trong không gian sơn thủy hữu tình và lễ hội truyền thống rực rỡ sắc màu, Đền Bảo Hà không chỉ là chốn linh thiêng để nhân dân gửi gắm niềm tin mà còn là điểm đến hấp dẫn đối với du khách thập phương mỗi khi về với Lào Cai.
I. Tên Di tích
Di tích lich sử văn hóa Đền Bảo Hà
II. Loại hình Di tích
Di tích lịch sử - Văn hóa Quốc gia
III. Quyết định công bố Di tích
Quyết định số 3457/QĐ-VH ngày 05 tháng 11 năm 1997 của Bộ Văn hóa – Thông tin ( nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).
IV. Địa điểm và đường đi đến Di tích
Đền Bảo Hà tọa lạc dưới chân đồi Cấm, bên tả ngạn sông Hồng thuộc địa phận xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai, đối diện bờ bên kia sông là đền Cô Tân An, cách phường Lào Cai 60 km về phía Đông Nam, cách ga Bảo Hà 800m và thành phố Hà Nội 220 km về phía tây bắc.
Đền Bảo Hà có tổng diện tích quy hoạch trên 12.000 m2‑ thuộc phạm vi quy hoạch chung xây dựng đô thị Bảo Hà - Tân An. Di tích đã có quy hoạch bãi đỗ xe với diện tích khoảng 5.000 m2 đảm bảo đáp ứng đủ nhu cầu của Nhân dân và du khách.
V. Sơ lược lịch sử và thuộc tính của Di tích
Căn cứ theo sách “hưng hoá lục” Đền được xây dựng vào cuối thời nhà Lê (niên hiệu Cảnh Hưng), thờ danh tướng họ Nguyễn ông Nguyễn Hoàng Bảy là người có công chống giặc ở vùng biên ải Lào Cai, bảo vệ lãnh thổ Đại Việt. Trong lịch sử, vùng Bảo Hà có vị trí quan trọng về phòng thủ biên giới, là cửa trạm của phòng tuyến sông Hồng phía Tây Bắc. Từ thời Trần, tại Lào Cai đã đặt hai cửa trấn ải là Bảo Thắng và Bảo Hà, trong đó Bảo Hà là hậu cứ của Bảo Thắng quan. Tại đây có đài hỏa hiệu, trạm liên lạc thông tin cho các châu huyện vùng phía dưới. Giữa niên hiệu Cảnh Hưng (1740–1786), Bảo Hà là trung tâm của châu Văn Bàn. Bấy giờ, các châu Thủy Vĩ, Văn Bàn và nhiều nơi khác thuộc phủ Quy Hóa (gồm Yên Bái và Lào Cai cũ, nay thuộc tỉnh Lào Cai mới) thường bị giặc phương Bắc tràn sang quấy nhiễu. Xã Khẩu Bàn, châu Văn Bàn đã phải xây dựng các thành luỹ chống giặc. Trước tình hình đó, triều đình nhà Lê cử viên tướng họ Nguyễn lên trấn thủ Quy Hóa, dẹp loạn vùng biên ải. Ông đưa đội quân tiến dọc sông Thao đánh đuổi giặc cỏ, giải phóng Khẩu Bàn và xây dựng Bảo Hà thành căn cứ lớn. Tại đây ông tổ chức các thủ ty, tù trưởng luyện tập binh sỹ... sau đó thống lĩnh quân thủy và quân bộ tiến đánh giặc ở Lào Cai, giải phóng các châu thuộc phủ Quy Hóa.
Sau này quân giặc phương Bắc lại đưa quân sang lãnh thổ Đại Việt, danh tướng họ Nguyễn lại đưa quân tham chiến. Song do trận chiến không cân sức, ông đã hy sinh. Xác ông bị quân giặc vứt xuống sông Hồng, trôi đến Bảo Hà. Nhân dân trong vùng vớt xác ông lên an táng và lập miếu thờ. Về sau các vua nhà Nguyễn Minh Mạng, Thiệu Trị ban sắc phong tặng cho ông danh hiệu "Trấn an hiển liệt" và đền thờ ông cũng được cấp sắc phong là "Thần Vệ quốc". Nhân dân thì tôn thờ ông là ông Hoàng Bảy, một trong mười Ông Hoàng thờ trong đạo Mẫu. Ông hiện thân trong các lễ hội xuống đồng vào ngày Thìn tháng Giêng.
Đền Bảo Hà tọa lạc tại vị trí phong thủy tuyệt đẹp: lưng tựa vào dãy núi cao, mặt hướng ra sông Hồng đỏ nặng phù sa. Không gian nơi đây vừa gần gũi với thiên nhiên, vừa toát lên sự linh thiêng đặc trưng. Kiến trúc đền được xây dựng theo lối truyền thống Việt Nam, bao gồm tam quan, phủ Chúa Sơn Trang, đại bái, cung cấm và các gian thờ phụ, với diện tích vùng lõi lên đến 8,36 ha.
Cổng tam quan chào đón du khách bằng những nét chạm khắc tinh xảo trên gỗ, thể hiện hoa văn truyền thống như hình rồng, phượng hoặc cảnh thiên nhiên, mang đậm dấu ấn nghệ thuật Việt. Phủ Chúa Sơn Trang, nơi thờ các vị thần núi, được xây dựng từ gỗ lim chắc chắn, kết hợp với đá xanh bền vững, tạo nên vẻ cổ kính. Đại bái và cung cấm nổi bật với tượng thờ danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy, được chế tác công phu trên nền gỗ sơn son thếp vàng, toát lên vẻ uy nghiêm.
Các chi tiết phong thủy như hướng mặt sông, lưng tựa núi không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn tạo sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Bao quanh đền Bảo Hà là dòng sông Hồng chảy hiền hòa cùng những dãy núi non trùng điệp tạo nên bức tranh thiên nhiên hùng vĩ, làm nổi bật không gian linh thiêng của ngôi đền.
Lễ hội đền Bảo Hà gắn liền với danh tướng Nguyễn Hoàng Bảy – Một danh tướng dưới thời Hậu Lê. Ông là người có công đánh giặc, bảo vệ vùng đất phía Bắc và phát triển kinh tế, xã hội. Đền Bảo Hà có rất nhiều ngày lễ hội, trong đó những ngày lễ chính là: Lễ thượng nguyên (rằm tháng Giêng), lễ tiệc quan tuần tranh (25/5 âm lịch), lễ hội ngày giỗ ông Hoàng Bảy (17/7 âm lịch), lễ Tết muộn (Tết tất niên)…
Trong khuôn khổ Lễ hội đền Bảo Hà sẽ diễn ra nhiều hoạt động, sự kiện. Trong đó, Hầu khai hội sẽ diễn ra vào lúc 20h00’ ngày 04/8/2024 (tức ngày 01/7 Âm lịch). Lễ chính bắt đầu từ 8h00’ ngày 20/8/2024 (tức ngày 17/7 Âm lịch) tại sân lễ hội Di tích lịch sử văn hóa Quốc gia đền Bảo Hà. Vì thế, từ lâu đền Bảo Hà được biết đến là di tích lịch sử - văn hóa nổi tiếng trong cả nước, nơi đây còn là địa chỉ du lịch tâm linh hấp dẫn du khách thập phương.
Ngoài ra, còn nhiều hoạt động đặc sắc như: Lễ rước kiệu, Lễ dâng hương, Lễ cúng khao quân, Lễ cầu an, thả đèn hoa đăng, chương trình nghệ thuật chào mừng lễ hội, cuộc thi làm ngựa mã, giải bóng đá cúp đền Bảo Hà, các môn thể thao, trò chơi dân gian truyền thống; hội chợ thương mại và quảng bá sản phẩm nông, lâm nghiệp địa phương.
Đền Bảo Hà từ lâu đã trở điểm đến thu hút hàng nghìn du khách đến tham quan, chiêm bái. Trong những ngày lễ hội, quần thể di tích tấp nập người với không khí sôi nổi, hào hứng từ các phần hội ca hát, các điệu múa truyền thống, các trò chơi dân gian cho tới những nghi lễ cầu an, tế lễ, khai hội, dâng hương đều được tổ chức một cách chỉn chu, trang trọng và đúng với các giá trị truyền thống. Chính vì vậy mà Đền Bảo Hà đã trở thành điểm đến không thể bỏ lỡ cho những ai muốn tìm hiểu sâu hơn về văn hóa và lịch sử Việt Nam.