Chiến khu Vần là một vùng đất khá rộng, nay thuộc xã Việt Hồng, tỉnh Lào Cai mới (Trước kia nằm ở phía Nam huyện Trấn Yên và Đông Nam huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái cũ. Trung tâm chiến khu Vần là xã Minh Phú tổng Lương Ca, huyện Trấn Yên).

Nơi đây vốn là một vùng đất có truyền thống đấu tranh chống áp bức bóc lột và ngoại xâm của các dân tộc anh em. Ở đây có 3 dân tộc chính: Tày, Dao và Kinh, từ lâu đời đã có truyền thống đoàn kết gắn bó. Từ khi có ảnh hưởng của Đảng, ở đây đã xây dựng được nhiều cơ sở cách mạng, Nhân dân sẵn sàng ủng hộ và theo cách mạng.

Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Xứ ủy Bắc Kỳ, sau khi được thành lập, đội du kích Âu Cơ cùng toàn bộ ban lãnh đạo chuyển lên Đồng Yếng rồi vào Vần làm trung tâm của căn cứ cách mạng, lấy Đồng Yếng làm khu luyện tập quân sự.

Các đồng chí Trần Quang Bình, Bình Phương, Ngô Minh Loan, Nguyễn Phúc, Trần Đức Sắc, tức giáo sư Văn Tân…đã tham gia lãnh đạo chiến khu.

Tại đây ngày 30/6/1945, Ban cán sự liên tỉnh Phú - Yên (Phú Thọ - Yên Bái, nay là tỉnh Phú Thọ và tỉnh Lào Cai) được thành lập do đồng chí Ngô Minh Loan làm bí thư để lãnh đạo cách mạng tại 2 tỉnh Yên Bái và Phú Thọ, từ đó lực lượng Đảng ở đây được củng cố và phát triển, các tổ chức cứu quốc của Việt Minh ra đời, UBCMLT chiến khu được thành lập, chính quyền địch tan rã, đội du kích phát triển đã đánh bại các cuộc tiến công của quân ngụy và ngòi vần trên 300m về phía Đông, cách UBND xã khoảng 500m về phía Đông.

Nhà ông Trần Đình Khánh được chọn làm Trụ sở Ủy ban Hành chính kháng chiến đầu tiên của tỉnh Yên Bái (nay là tỉnh Lào Cai, tỉnh Yên Bái là tên gọi cũ trước khi sáp nhập tỉnh Yên Bái với tỉnh Lào Cai) tọa lạc tại làng Vần, xã Việt Hồng, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái, nay thuộc xã Việt Hồng, tỉnh Lào Cai.

Trong đời sống hàng ngày, ngôi nhà của ông cũng bình dị như những ngôi nhà khác trong bản Tày, nhưng trong những năm tháng kháng chiến lại “sục sôi”, “hăng hái” như chính những con người vùng đất cách mạng này. Năm 1995, nơi đây cùng với các điểm Hang Dơi, đình Chung, gò cọ Đồng Yếng đã được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia, trở thành địa chỉ đỏ về giáo dục truyền thống chống thực dân Pháp xâm lược của cha ông.

Ông Trần Đình Khánh là một Chánh tổng Lương Ca, huyện Trấn Yên (địa danh cũ tỉnh Yên Bái trước khi sáp nhập tỉnh), làm việc dưới chính quyền cai trị của Pháp. Ông là người có tư tưởng tiến bộ, yêu nước thương dân, bất mãn với chế độ bóc lột của thực dân Pháp. Được các cán bộ Việt Minh giác ngộ cách mạng, với tầm ảnh hưởng của mình, ông đã vận động nhân dân trong vùng tham gia Đội du kích Âu Cơ, quyên góp ủng hộ lương thực, thực phẩm, tiền vàng, vũ khí cho kháng chiến. Bản thân gia đình ông ủng hộ cách mạng hàng chục tấn thóc gạo, cùng nhiều trâu bò, tiền bạc và dùng ngôi nhà của mình làm căn cứ hoạt động của Việt Minh, trở thành địa điểm tiếp nhận sự quyên góp, ủng hộ của nhân dân cho kháng chiến, là nơi tổ chức nhiều cuộc họp quan trọng của Đội du kích Âu Cơ và căn cứ địa cách mạng.

Khu nhà ông Trần Đình Khánh bao gồm 2 phần chính: Nhà và vườn. Nhà ở gồm có 1 nhà sàn lớn 5 gian, 1 nhà sàn bếp 5 gian, bố trí theo hình thước thợ. Nhà chính lưng tựa vào núi, mặt quay ra đồng cây gạo và trung tâm làng Vần. Nền nhà đất, bó vỉa gạch.

Vườn có hai phần vườn trước và vườn sau. Vườn trước dùng trồng rau, cây ăn quả, vườn sau dùng trồng cọ, nay trồng cây ăn quả. Toàn khu nhà có độ dốc thoai thoải, dạng sườn đồi. Khi phong trào ở chiến khu sôi động, phát xít Nhật lo sợ đã lệnh tri phủ Trấn Yên đưa quân vào càn quét. Ngày 8/5/1945 tri phủ An Văn Tùng đưa 30 lính dõng tiến đánh chiến khu, chiếm nhà ông Trần Đình Khánh, song đã bị đội du kích bao vây, nổ súng gọi hàng. Hoảng sợ trước thế lực cách mạng, An Văn Tùng đã phải chịu đầu hàng và chấp nhận những điều khoản do quân cách mạng đưa ra.

Khu nhà ông Trần Đình Khánh đã diễn ra nhiều sự kiện, nhiều cuộc họp đưa ra những quyết định quan trọng của chiến khu Vần - Hiền Lương, đồng thời là nơi tập hợp lực lượng quần chúng nhân dân tham gia cách mạng, đấu tranh giành chính quyền trong thời gian kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược.

Trong thời kỳ kháng chiến, Việt Hồng - cái nôi của cách mạng Yên Bái (nay tỉnh Lào Cai mới), nhân dân có tinh thần yêu nước và truyền thống đấu tranh quả cảm không chịu khuất phục trước sự đàn áp của chế độ thực dân nửa phong kiến. Từ khi có ánh sáng cách mạng soi sáng, phong trào đấu tranh phát triển mạnh mẽ thu hút đông đảo nhân dân tham gia. Dưới sự chỉ đạo của Mặt trận Việt Minh, chiến khu Vần – Hiền Lương được thành lập có nhiệm vụ đón các chiến sỹ cách mạng vượt ngục từ nhà tù Sơn La và từ Căng đồn Nghĩa Lộ về, tổ chức huấn luyện lực lượng vũ trang các địa phương chiến đấu; tuyên truyền giáo dục đường lối cách mạng của Đảng, chính sách của mặt trận Việt Minh.

Một sự kiện quan trọng trong giai đoạn này diễn ra là ngày 14/6/1945 đội du kích Âu Cơ được thành lập tại Hiền Lương đánh dấu bước phát triển mạnh mẽ của lực lượng vũ trang cách mạng. Đến sáng hôm sau, dưới sự chỉ đạo của đồng chí Ngô Minh Loan đội du kích đã hành quân vào Đồng Yếng (Vân Hội) và làng Vần. Trước khi vào làng Vần, các cán bộ Việt Minh cử vào giác ngộ cách mạng cho nhân dân trong vùng, nhờ chính sách tuyên truyền sâu rộng nên được nhân dân giúp đỡ, đồng thời cử con em tham gia đội du kích nên chỉ trong thời gian ngắn lực lượng đã tăng lên hàng trăm người.

Tại nhà ông Trần Đình Khánh đã diễn ra các sự kiện tiêu biểu như:

+ Khi được tin có đội du kích nổi dậy ở làng Vần, ngày 19/6/1945, Tri phủ Trấn Yên An Văn Tùng và chánh quản Khoát - chỉ huy lính Bảo An, đưa một đội lính gần 40 tên tiến vào làng Vần, đóng quân tại nhà chánh tổng Lương Ca Trần Đình Khánh.

+ Sau khi nắm rõ tình hình, lực lượng của ta đã tổ chức phản công. Rạng sáng ngày 20/6/1945 đội du kích đã bất ngờ tấn công lính Bảo An từ mọi hướng, địch hốt hoảng bỏ chạy tán loạn, bị quân ta truy kích buộc phải đầu hàng. Trước khi thả về quân ta buộc Tri phủ Trấn Yên phải cam kết: thả hết tù chính trị đang bị giam giữ ở thị xã; trả lại tiền thuế của nhân dân Lương Ca đã nộp lên huyện; không được đem quân đi đàn áp cách mạng.

+ Thất bại của quân Bảo An, một tuần sau phát xít Nhật đã tổ chức đội quân gồm 20 tên do Quan Hai chỉ huy tiến vào làng Vần nhằm khủng bố quân ta. Nhận định rõ tình hình, đồng chí Ngô Minh Loan đã tổ chức cuộc họp bàn bạc phương án tác chiến, sau đó ông chỉ huy lực phục kích ở Đèo Giang (đoạn ngòi từ Vân Hội ra Hiền Lương), tấn công bất ngờ tiêu diệt một phần sinh lực địch, số còn lại bỏ chạy rồi rút quân về thị xã Yên Bái (nay là trung tâm hành chính tỉnh Lào Cai mới).

+ Theo chỉ thị của Mặt trận Việt Minh, tháng 9/1945 Ủy ban hành chính kháng chiến được thành lập, với những đóng góp to lớn và uy tín của mình ông Trần Đình Khánh đã được bầu làm chủ tịch, trụ sở đầu tiên đặt tại nhà ông.

+ Cũng tại đây, ngày 30/6/1945 diễn ra cuộc họp để thành lập ban cán sự liên tỉnh Phú Yên do đồng chí Ngô Minh Loan làm Bí thư.

+ Cuối năm 1945, khi quân Tưởng Giới Thạch và bọn phản động Việt Nam Quốc dân Đảng ra sức phá hoại cơ quan đầu não của ta, tỉnh đã rút về làng Vần, ông Trần Đình Khánh đã nuôi dấu các cán bộ quan trọng trong nhà của mình, đảm bảo an toàn cho các đồng chí. Có thể nói rằng nhà ông Trần Đình Khánh trở thành trụ sở đầu tiên của chiến khu Vần và trở thành địa điểm tiêu biểu cho cuộc đấu tranh giành chính quyền của tỉnh Yên Bái (nay là tỉnh Lào Cai mới).

Năm 1946, ông vinh dự được bầu làm Đại biểu Quốc hội khóa I của Nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa. Di tích Nhà ông Trần Đình Khánh là một trong 4 điểm di tích nằm trong cụm Di tích lịch sử Quốc gia Chiến khu Vần  được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử cách mạng Quốc gia ngày 4/9/1995.

Trước giá trị về mặt lịch sử của Di tích, ngày 29/9/2008, UBND tỉnh Yên Bái cũ (nay là tỉnh Lào Cai mới) đã có Quyết định về việc phê duyệt Dự án đầu tư xây dựng công trình, tu bổ, tôn tạo Di tích lịch sử Chiến khu Vần, trong đó có Di tích Nhà ông Trần Đình Khánh. Từ khi ngôi nhà được phục dựng đã góp phần to lớn vào việc giáo dục truyền thống, khơi dậy tinh thần yêu nước cho các thế hệ trẻ, là nơi tưởng nhớ, địa điểm ghi dấu những sự kiện trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Di tích Chiến khu vần (Đình chung, hang Rơi, Gò cọ Đồng Yếng và nhà ông Trần Đình Khánh) tỉnh Lào Cai được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích lịch sử cách mạng Quốc gia

Đình Chung: đây là ngôi đình Chung cho một số làng xung quanh Làng Vần, do đó được gọi là Đình Chung. Đình nằm giữa cánh đồng làng Vần, trên một gò cao khoảng 3m, cạnh ngòi Vần, cách nhà ông Khánh khoảng 300m. Đình có sân khá rộng, vốn là nơi thờ tự của nhân dân. Khi Ủy ban Cách mạng được thành lập ở chiến khu, Đình trở thành trụ sở của chính quyền cách mạng. Đầu tháng 7, khi phong trào cách mạng sôi sục trong cả nước, Ban lãnh đạo chiến khu quyết định xuất quân đi giải phóng các nơi. Tại Đình Chung đã diễn ra buổi lễ xuất quân (còn gọi là lễ tế cờ) của quân cách mạng lên đường tiến về giành chính quyền ở Yên Bái và Phú Thọ. Đình Chung đã bị Pháp pháp hủy khi chúng tái chiếm Yên Bái (1947-1948), nay chỉ còn khu sân và cây vải.

Hang rơi: Là hang đá vôi, nằm trong núi Nả, cách trung tâm làng Vần khoảng 2 km về phía Nam, địa thế hiểm trở, là nơi du kích dùng giam giữ tù binh. Đây còn là một hang có phong cảnh thiên nhiên đẹp.

Đồng Yếng: Cách thị xã Yên Bái (nay là Trung tâm hành chính tỉnh Lào Cai) 30 km về phía Nam, cách làng Vần 5 km về phía Đông và cách Hiền Lương hơn 3 km về phía Tây, là làng nằm giữa Vần và Hiền Lương. Đây là cánh đồng rộng hơn 13 ha, có 02 dân tộc là Kinh và Tày sinh sống. Đồng Yếng có vị trí khá bằng phẳng, đất tốt và kín đáo thuận lợi cho việc tập trung và huấn luyện quân sự. Do có vị trí thuận lợi, nên Đồng Yếng được đội du kích Âu Cơ chọn làm trung tâm huấn luyện quân sự, xây dựng lực lượng vũ trang, chuẩn bị cho tổng khởi nghĩa giành chính quyền cách mạng ở Yên Bái và Phú Thọ. Tới tháng 8/1945 đội du kích đã có tới 500 người biên chế thành đại đội do đồng chí Bình Phương chỉ huy.

Từ Đồng Yếng, lực lượng vũ trang ta đã xuất quân đánh bại quân của tri phủ Trấn Yên An Văn Tùng ở làng Vần và quân Nhật ở đèo Giang trên ngòi Vần.

Di tích nhà ông Trần Đình Khánh cùng với các điểm di tích như Hang Dơi, đình Chung, gò cọ Đồng Yếng nằm trong cụm di tích Chiến khu Vần là những kí ức về một thời hào hùng vẫn sống mãi với mảnh đất, con  người nơi đây, trở thành điểm đến không thể thiếu của các du khách, các nhà nghiên cứu khi tìm hiểu về lịch sử tỉnh Lào Cai mới (tỉnh Yên Bái cũ)./.