Nếp Tan lả được trồng tại Thung lũng Tú Lệ

Nằm giữa thung lũng Tú Lệ, nơi được bao bọc bởi ba ngọn núi Khau Phạ, Khau Thán và Khau Song hùng vĩ, giống nếp Tú Lệ từ lâu đã trở thành niềm tự hào của người dân nơi đây. Gạo nếp Tú Lệ được coi là sản vật trời ban cho mảnh đất vùng cao này, không phải nơi nào cũng có được. Những ai từng có dịp thưởng thức món ăn làm từ loại gạo nếp này khó lòng quên được hương vị đầy sức quyến rũ đó. Từ hạt gạo nếp đặc biệt ấy, người Thái đã tạo nên món xôi nếp Tú Lệ một đặc sản nổi tiếng của vùng Tây Bắc, mang hương vị dẻo thơm, ngọt lành của đất trời. Vào những buổi sáng sớm ở Tú Lệ, khi sương mù còn giăng mờ khắp thung lũng, hương xôi nếp thơm nồng đã lan tỏa khắp bản làng. Trong cái se lạnh của núi rừng, được cầm trên tay nắm xôi nóng hổi nghi ngút khói, cảm nhận từng hạt nếp dẻo thơm lan tỏa nơi đầu lưỡi là một trải nghiệm khó quên đối với bất cứ ai từng đặt chân đến vùng đất này.

Theo truyền thuyết của đồng bào Thái, xưa kia có vị tiên ban cho họ một coóng thóc quý và dặn rằng phải tìm được vùng đất thích hợp thì hạt giống mới nảy mầm và cho ra thứ gạo ngon. Người Thái đã đi khắp vùng Tây Bắc để gieo trồng thử nhưng đều không thành. Cho đến khi họ đặt chân tới thung lũng Tú Lệ, uống nước suối Mường Lùng mát ngọt và nhận ra đất đai màu mỡ, cây cối xanh tốt. Khi gieo hạt giống xuống, cây lúa nếp đã nảy mầm, phát triển và cho ra thứ gạo dẻo thơm đặc biệt. Từ đó, người Thái dừng chân lập bản và trồng lúa nếp nơi đây qua nhiều thế hệ.

Nếp Tú Lệ chỉ trồng một vụ mỗi năm, thường thu hoạch từ tháng 9 đến cuối tháng 10. Khi chín, hạt gạo trắng trong, đầu hạt hơi đục. Khi đồ lên thành xôi, từng hạt nếp nở đều, căng bóng, dẻo nhưng không dính bết, tỏa ra mùi thơm dịu đặc trưng. Cách chế biến xôi nếp Tú Lệ không cầu kỳ nhưng đòi hỏi sự khéo léo. Gạo được sàng sạch, vo nhẹ rồi ngâm từ 6 - 8 giờ để hạt nở đều. Sau đó, gạo được trộn với một chút muối và cho vào chõ hấp dụng cụ truyền thống làm từ tre của người Thái. Trong khoảng 30 - 40 phút đồ xôi, người nấu phải đảo đều tay để xôi chín tơi, mềm và giữ được hương thơm tự nhiên.

Điều đặc biệt là xôi nếp Tú Lệ không cần thêm đỗ xanh, dừa hay gia vị cầu kỳ. Chỉ cần xôi gạo nếp nguyên chất cũng đủ để cảm nhận trọn vẹn vị ngọt bùi của hạt gạo và tinh túy của núi rừng. Khi ăn, xôi thường được dùng kèm muối lạc rang, ruốc bông, thịt nướng hay gà đồi những món ăn mộc mạc nhưng tạo nên sự hài hòa, đậm đà. Không chỉ là món ăn quen thuộc trong đời sống hàng ngày, xôi nếp Tú Lệ còn gắn liền với đời sống văn hóa của đồng bào Thái. Trong các dịp lễ, tết, đám cưới hay lễ mừng nhà mới, xôi nếp luôn hiện diện trên mâm cỗ để dâng cúng tổ tiên và đãi khách. Từ hạt nếp Tú Lệ, người dân còn chế biến nhiều món ăn khác như bánh chưng, bánh dày, cốm hay rượu cần.

Ngày nay, xôi nếp Tú Lệ đã trở thành đặc sản nổi tiếng của vùng Tây Bắc, được nhiều du khách tìm mua khi đến Yên Bái (nay thuộc tỉnh Lào Cai). Hương vị dẻo thơm của nếp Tú Lệ không chỉ là món ăn, mà còn là kết tinh của thiên nhiên, của đất trời và bàn tay cần cù của người dân bản địa./.